Onderzoek overheidssteun burgerluchthaven nodig

14-01-2005

Willem Joosten, fractievoorzitter van GroenLinks Hengelo heeft een kritisch artikel geschreven over de doorstart van de burgerluchthaven in Enschede. Hij constateert dat overheidssteun voor dit vliegveld op gespannen voet staat met Europese regelgeving. Hij pleit zelfs voor een onderzoek van de Nederlandse Mededinging Autoriteit (NMA.)

De gemeenteraad van Enschede heeft onlangs (in principe) ingestemd met de doorstart van de burgerluchthaven Twente per 2007 wanneer het militaire gebruik wordt gestaakt.
Dit is gebeurd op basis van een voorstel van het college en de uitkomsten van een in opdracht van de Kamer van Koophandel door de adviesbureaus DHV en ACM uitgevoerd onderzoek.Daarbij is de door de gemeente gekozen combinatie van een kleine commerciële luchthaven met zakelijk en hobbymatig vliegverkeer frappant. Uit het rapport van de adviesbureaus blijkt immers dat juist de kleine commerciële luchthaven van alle commerciële varianten bedrijfseconomisch het minst interessant is en veel overheidssteun behoeft. Ook een scenario met alleen zakelijk en hobbymatig verkeer kan volgens de adviesbureaus niet zonder steun of subsidies.
Het college van Enschede heeft daarom een zelf bedachte "chartervariant" toegevoegd en gesteld dat hiermee een rendabele exploitatie mogelijk is. Een deugdelijke onderbouwing hiervan is echter achterwege gelaten.
De nieuwe burgerluchthaven heeft dan ook een zwakke bedrijfseconomische basis. Daarbij speelt een grote rol dat de passagiers in een sterk concurrerende markt naar Twente moeten worden gehaald.

Steun of subsidieverlening wordt dan een belangrijk onderwerp.
De vraag is dan ook onder welke condities de commerciële luchthaven aan de klus kan beginnen en hoe door de overheden te scheppen randvoorwaarden zich verhouden met de Europese regels ten aanzien van steunverlening. Het verlenen van overheidssteun aan een onderneming is behoudens een enkele uitzondering verboden.
De Europese Commissie ziet erop toe dat een onderneming op de Europese markt geen voordeel krijgt dat ze niet langs de normale commerciële weg kan verkrijgen en dat haar een concurrentievoordeel kan geven.
Op aandrang van de Europese Commissie heeft het Rijk het toezicht op overheidssteun ( van ministeries, provincies, gemeenten en waterschappen) verscherpt. De Nederlandse Mededinging Autoriteit (NMA) is het orgaan dat namens het Rijk hierop toezicht houdt.

Bij steunverlening moet niet alleen worden gedacht aan subsidies maar ook aan het onder zeer gunstige voorwaarden beschikbaar stellen van leningen, eigendommen en deelnemingen in een onderneming, het verstrekken van belastingfaciliteiten, het onder gunstige voorwaarden verkopen dan wel beschikbaar stellen van gronden, het investeren in infrastructuur die uitsluitend ten goede komen aan één of enkele ondernemingen, het gratis adviseren aan ondernemingen enz.
De Europese Commissie ziet een aan een onderneming gegeven voordeel, veel sneller dan de Nederlandse overheden vaak denken, als een (potentiële) bedreiging voor de vrije mededinging.
Beschouwen we nu het raadsvoorstel, het onderliggende rapport en de brief die Enschede Airport Twente b.v. (EAT b.v.) namens haar aandeelhouders op 26 oktober 2004 aan de gemeenteraad heeft gestuurd, dan speelt de gemeente willens en wetens met vuur. Allereerst wordt in de notitie die behoort bij het raadsvoorstel voorgesteld het luchthaventerrein, nadat de gemeente dit terrein van het Rijk heeft gekocht, in langdurige erfpacht te geven aan de exploitanten en in het erfpachtcontract op te nemen dat in de eerste vijf jaar geen erfpachtcanon betaald hoeft te worden. Na deze vijf jaren moet alsnog worden betaald via een licht verhoogde canon in de daarop volgende jaren. Zo kan de luchthaven eerst zelf een stevige positie in de markt verwerven en daarna kan het de canon zelf wel betalen.
Een instantie als de NMA zou hierover wel eens negatief kunnen oordelen. Dit mede omdat er klaarblijkelijk geen bank te vinden is die de luchthaven met een lening door de moeilijke beginperiode ( een probleem voor elk beginnend bedrijf) heen wil helpen. De overheidssteun in de vorm van een uitgestelde betaling van de erfpachtcanon impliceert hier dus een voordeel dat niet langs de gebruikelijke commerciële weg kan worden verkregen.

In de notitie is verder sprake van de noodzakelijke aanpassing van de infrastructuur rondom het vliegveld. De kosten hiervan worden geraamd op   4 miljoen voor de kleine commerciële luchthaven tot   14 miljoen voor de aanpassing van de provinciale wegen bij een meer ambitieuze ontwikkeling. Indien er nog een nieuwe noordelijke aansluiting op de A1 noodzakelijk wordt dan kost dat nog eens   15 miljoen extra. De gemeente gaat er vanuit dat deze specifiek voor de luchthaven te maken kosten geheel of grotendeels door de provincie en gemeente worden betaald. Ook bij deze oplossing kun je vraagtekens zetten in het licht van de Europese regelgeving.
Daarnaast heeft Enschede Airport Twente b.v. in haar brief aan de gemeenteraad een aantal voorwaarden geformuleerd waaronder zij de doorstart van en burgerluchthaven wil realiseren.
Eén daarvan is het gratis gebruik van het luchthaventerrein inclusief de benodigde faciliteiten.
Een andere voorwaarde betreft het krijgen van een financiële bijdrage van de rijksoverheid in de opstartfase en het gratis ter beschikking stellen van de voor het functioneren van de luchthaven benodigde diensten, zoals brandweer en luchtverkeersleiding.
Ook deze voorwaarden lijken haaks te staan op de Europese regelgeving.

Ik ben benieuwd wat de concurrenten, de Nederlandse Mededinging Autoriteit (NMA) en de Europese Commissie van genoemde vormen van medewerking vinden.
Ook een toetsing door de NMA van de in juni 2003 gesloten overeenkomst tussen het ministerie van Defensie en private partijen over het medegebruik van de militaire luchtmachtbasis door EAT b.v. zou ook nog wel eens tot verassingen kunnen leiden. Ook de afspraken die daarbij gemaakt zijn over het ontwikkelen van een luchtvaartgebonden bedrijfsterrein, dat volgens EAT b.v. van groot belang is, kunnen dan getoetst worden.
Het zou Enschede sieren als zij voordat er verdere besluitvorming plaats vindt het raadsbesluit met bijbehorende documenten en de overeenkomst tussen het ministerie en de EAT b.v. ter toetsing aan de NMA voor legt.
Dan hoeft er in de komende tijd ook geen brandje te worden geblust.

Willem Joosten

Fractievoorzitter GroenLinks Hengelo.

De auteur verwijst geïnteresseerden naar de informatiewijzer van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over overheidssteun. (www.minbzk.nl/staatssteun)